Jak widzimy przedmioty w ruchu?

Mówiliśmy przedtem, że różne obrazy tego samego przedmiotu zlewając się w naszym oku przy szybkim po sobie następstwie wywierają wzrokowe wrażenie plastyczności. Powstaje pytanie: czy dzieje się to tylko wtedy, gdy ruchome obrazy odbiera nieruchome oko, czy też zaobserwujemy to samo w odwrotnym wypadku, gdy szybko poruszające się oko odbiera nieruchome obrazy? Okazuje się, jak należało przypuszczać, że efekt stereoskopowy powstanie i w takim wypadku. Zapewne wielu czytelników zauważyło, że zdjęcia filmowe dokonane z mknącego szybko pociągu odznaczają się wielką plastyką, nie ustępującą tym obrazom, na które patrzymy przez stereoskop. Możemy się o tym przekonać również bezpośrednio, jeżeli zwrócimy baczną uwagę na wrażenia wzrokowe podczas szybkiej jazdy samochodem lub pociągiem. Krajobrazy w ten sposób oglądane odznaczają się stereoskopowością, wyrazistym wyodrębnieniem planu przedniego i tylnego. Wrażenie głębi dostrzegalnie wzrasta, sięga dalej niż 450 m, które stanowią granicę stereoskopowego, widzenia dla nieruchomego oka.

Czy nie to jest źródłem przyjemnego wrażenia, jakie wywiera na nas krajobraz oglądany przez okno szybko mknącego wagonu? Dal odsuwa się i wyraziście rozróżniamy ogrom rozścielającego się przed nami obrazu przyrody. Gdy w szybko mknącym samochodzie przejeżdżamy przez las, to z tego samego powodu każde drzewo, gałązka, listek występują wyraźnie w przestrzeni oddzielone od pozostałych; nie zlewają się w jedną całość, jak dla obserwatora nieruchomego. A podczas szybkiej jazdy przez teren górzysty plastykę powierzchni ujmujemy bezpośrednio okiem; góry i doliny występują uderzająco plastycznie. Wszystko to jest dostępne i dla ludzi jednookich, którym opisywane zjawiska wydają się całkiem nowe, nie znane. Zanotowaliśmy już wyżej, że dla plastycznego widzenia nie jest niezbędne, jak się powszechnie sądzi, jednoczesne patrzenie koniecznie dwojgiem oczu: stereoskopowe widzenie osiąga się i jednym okiem, jeżeli różne obrazy zlewają się przy wystarczająco szybkim następstwie.

Nic łatwiejszego, niż sprawdzić to, co się wyżej powiedziało; trzeba tylko zwrócić baczniejszą nieco uwagę na to, co widzimy siedząc w wagonie pociągu lub w autobusie. Przy tym zauważymy, być może, jeszcze inne zadziwiające zjawisko: migające przed oknem przedmioty położone bliżej wydają się mniejsze. Fakt ten wyjaśnia przyczyna, mająca mało wspólnego ze stereoskopowym widzeniem. Mianowicie widząc tak szybko przebiegające mimo okna przedmioty mylnie wnioskujemy o ich bliskości. Jeżeli zaś przedmiot jest bliżej nas, sądzimy nieświadomie, że musi być w rzeczywistości mniejszy od zwykłego, aby mógł wydać się takiej wielkości jak zwykle. To tłumaczenie pochodzi od Helmholtza.