Roztapianie lodowców

Oto jeszcze jedno doświadczenie, łatwe do przeprowadzenia w zimie. Połóżmy na śnieg oświetlony promieniami słonecznymi dwa jednakowe skrawki tkaniny — jasny i czarny. Po godzinie albo po dwóch przekonamy się, że czarny skrawek zagłębił się w śniegu, a jasny pozostał na dawnym poziomie. Wyjaśnić przyczynę tej różnicy nie trudno: pod czarnym kawałkiem śnieg topnieje prędzej, gdyż ciemna tkanina pochłania większą część padających na nią promieni, jasna zaś przeciwnie — większą ich część rozprasza i dlatego słabiej nagrzewa niż czarna. To ciekawe doświadczenie pierwszy raz przeprowadził sławny bojownik o niepodległość Stanów Zjednoczonych, wynalazca piorunochronu, Beniamin Franklin. „Wziąłem od krawca kilkanaście kwadratowych kawałków sukna różnych kolorów — pisał. Wśród nich były: czarny, ciemnogranatowy, jasnoniebieski, zielony, purpurowy, czerwony, biały i różne inne barwy i odcienie. Pewnego słonecznego ranka położyłem te kawałki na śniegu. Po kilku godzinach czarny kawałek, który nagrzał się więcej od innych, pogrążył się tak głęboko, że promienie słońca już do niego nie dochodziły; ciemnogranatowy pogrążył się prawie tak samo jak czarny; jasnoniebieski znacznie mniej; inne kolory pogrążyły się tym mniej, im były jaśniejsze. Biały pozostał na powierzchni, tzn. wcale nie zagłębiał się w śnieg.

"Cóż warta byłaby teoria, gdyby ź niej nie można było wyciągnąć żadnej korzyści? — woła Franklin z tego powodu i dodaje. Czyż nie możemy z tego doświadczenia wnioskować, że czarna odzież w ciepłym, słonecznym klimacie jest mniej odpowiednia niż biała, gdyż na słońcu silniej nagrzewa nasze ciało i jeśli przy tym będziemy wykonywać ruchy, które nas same przez się rozgrzewają, to wytworzy się nadmiar ciepła? Czyż męskie i damskie letnie kapelusze nie powinny być białe, żeby uchronić nas od gorąca, które niekiedy wywołuje udary słoneczne!? Następnie — ściany zaczernione mogłyby w ciągu dnia pochłonąć tyle ciepła słonecznego, żeby zachować je na noc, choćby jakąś jego ilość i zabezpieczyć owoce od mrozu? Czyż nie może uważny obserwator zauważyć innych jeszcze szczegółów większej lub mniejszej wagi?"

Oto Jak pożyteczne mogą być te wywody i zastosowanie ich — wskazuje przykład ekspedycji do bieguna południowego w 1903 r. Statek zamarzł wśród lodów i wszystkie zwykłe sposoby uwolnienia go nie dały żadnych wyników. Środki wybuchowe i puszczone w ruch piły usunęły tylko kilkaset metrów sześciennych lodu, ale nie uwolniły okrętu. Wtedy wezwano na pomoc promienie słoneczne: z popiołu i węgla zrobiono na lodzie pas 2 km długości i 10 m szerokości. Pas ten prowadził od okrętu do najbliższej szczeliny w lodzie. Były jasne dni polarnego lata i promienie słoneczne zrobiły to, czego nie mogły dokonać dynamit i piła. Lód trochę stopiony, załamał się wzdłuż usypanego pasa i okręt uwolnił się z oków lodowych. Najdziwniejsze i nieoczekiwane zastosowanie tego zjawiska fizycznego zaproponował radziecki meteorolog Żuków. Pomysł jego polega na tym, że przez roztopienie lodowca w górach Azji Środkowej można zwiększyć ilość wody w tych rzekach, które lodowiec zasila w wodę. Stopnienie lodów można osiągnąć przez sztuczne zaczernienie lodowca. Próba przeprowadzona według tej wskazówki w 1934 r. (przez obserwatorium Tiań-Szań na lodowcu Dawydowa) dała bardzo dobre wyniki. Okazało się, że zaczernienie lodowca w letnich miesiącach przyśpiesza topnienie przy jasnym niebie 4 — 5 razy, a przy pochmurnym niebie — dwa razy. Próby te jeszcze nie są zakończone (jeszcze nie został ostatecznie ustalony środek barwiący), ale i to, co zostało wyjaśnione, jest zapowiedzią wielkich osiągnięć.

Nieoczekiwana droga od ciemnego skrawka tkaniny na śniegu do sztucznego stapiania górskich lodowców i zwiększenia stanu wód całego kraju — to doskonały przykład potęgi badań przyrody, z których korzysta fizyka współczesna w ustroju socjalistycznym.